Hãy tưởng tượng bạn đang ở trong một rạp chiếu phim tối đen, và khi bước ra ngoài trời nắng chói chang, đột nhiên mũi bạn ngứa ran và bạn hắt hơi liên tiếp vài cái. Bạn không bị cảm cúm, cũng không có hạt bụi nào bay vào mũi.
Hiện tượng này kỳ lạ đến mức các nhà khoa học đã đặt cho nó một cái tên rất kêu: Phản xạ hắt hơi do ánh sáng (Photic Sneeze Reflex), hay còn gọi là hội chứng ACHOO (một cách chơi chữ từ tiếng hắt hơi trong tiếng Anh).
Vậy tại sao mắt nhìn thấy ánh sáng mà mũi lại phản ứng? Liệu đây có phải là một căn bệnh hay là một “lỗi phần mềm” trong bộ não của chúng ta? Hãy cùng 10 vạn câu hỏi vì sao khám phá bí mật đằng sau những cú hắt hơi đầy bất ngờ này nhé!
1. Hội chứng ACHOO là gì?
Hội chứng ACHOO (Autosomal Dominant Compelling Helio-Ophthalmic Outburst) không phải là một hiện tượng hiếm gặp. Theo thống kê, có khoảng 18% đến 35% dân số thế giới gặp phải tình trạng này.
Điểm đặc trưng của phản xạ này là nó diễn ra cực kỳ nhanh chóng ngay khi mắt tiếp xúc với cường độ ánh sáng mạnh (thường là ánh sáng mặt trời). Người mắc hội chứng này thường hắt hơi từ 1 đến 3 cái liên tiếp, sau đó cảm giác ngứa mũi sẽ biến mất hoàn toàn cho đến khi họ quay trở lại bóng tối và tiếp xúc với ánh sáng mạnh một lần nữa.
2. “Sự cố” giao thoa dây thần kinh: Khi não bộ nhầm lẫn
Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng này nằm ở sự “giao thoa” giữa các dây thần kinh trong bộ não, cụ thể là Dây thần kinh sinh ba (Trigeminal Nerve).
Dây thần kinh sinh ba là gì? Đây là dây thần kinh sọ lớn nhất, chịu trách nhiệm truyền cảm giác từ khuôn mặt (mắt, mũi, miệng) về não bộ.
Cơ chế nhầm lẫn: * Khi bạn nhìn vào ánh sáng mạnh, dây thần kinh thị giác sẽ gửi tín hiệu cực mạnh đến não để yêu cầu đồng tử co lại.
- Do dây thần kinh thị giác nằm rất gần các nhánh của dây thần kinh sinh ba (nhánh điều khiển cảm giác ở mũi), bộ não đôi khi bị “chập mạch”.
- Não bộ nhầm tưởng rằng tín hiệu kích ứng từ ánh sáng thực chất là một vật thể lạ đang xâm nhập vào mũi. Ngay lập tức, nó phát ra lệnh hắt hơi để “tống khứ” kẻ thù tưởng tượng đó ra ngoài.
- 3. Yếu tố di truyền: “Cha truyền con nối”
Nếu bạn thường xuyên hắt hơi khi nhìn nắng, khả năng cao là bố hoặc mẹ của bạn cũng như vậy. Các nhà khoa học đã xác định đây là một tính trạng di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường.
Điều này có nghĩa là:
- Nếu một trong hai người (bố hoặc mẹ) mắc hội chứng ACHOO, con cái sẽ có 50% cơ hội thừa hưởng phản xạ này.
- Nó không liên quan đến giới tính hay chủng tộc, mà đơn thuần là một đặc điểm sinh học được ghi dấu trong mã gene của bạn.
4. Phản xạ này có nguy hiểm không?
Trong hầu hết các trường hợp, hắt hơi do ánh sáng hoàn toàn vô hại và chỉ mang lại một chút bất tiện nhỏ. Tuy nhiên, trong một số tình huống đặc thù, nó có thể gây ra nguy hiểm:
- Người lái xe: Khi xe vừa ra khỏi hầm tối và gặp ánh sáng mạnh, việc hắt hơi liên tiếp có thể khiến tài xế mất tập trung hoặc nhắm mắt trong vài giây, dễ dẫn đến tai nạn.
- Phi công quân sự: Đây là đối tượng được nghiên cứu kỹ nhất về hội chứng ACHOO vì sự an toàn của họ phụ thuộc vào sự tập trung tuyệt đối.
- Bác sĩ phẫu thuật: Việc hắt hơi đột ngột trong khi đang thực hiện các thao tác đòi hỏi sự chính xác cao có thể gây ra sai sót.
5. Làm thế nào để “khống chế” những cú hắt hơi này?
Dù không có thuốc chữa (vì đây không phải là bệnh), bạn vẫn có thể giảm bớt sự khó chịu bằng những cách sau:
- Đeo kính râm: Đây là cách đơn giản và hiệu quả nhất. Kính râm giúp giảm cường độ ánh sáng chiếu vào mắt, từ đó không làm kích phát tín hiệu nhầm lẫn của dây thần kinh.
- Dùng tay ấn vào nhân trung: Khi cảm thấy sắp hắt hơi, hãy dùng ngón tay ấn mạnh vào vùng nhân trung (dưới mũi). Hành động này tạo ra một tín hiệu cảm giác khác truyền về não, giúp làm gián đoạn phản xạ hắt hơi.
- Nhắm mắt hoặc nhìn xuống: Nếu biết mình sắp bước ra vùng sáng, hãy chuẩn bị tâm lý bằng cách nhắm mắt nhẹ hoặc nhìn xuống đất để mắt thích nghi dần.
Những sự thật thú vị khác về hắt hơi
- Hắt hơi không bao giờ diễn ra khi ngủ: Khi bạn ngủ sâu, các dây thần kinh liên quan đến phản xạ hắt hơi cũng “ngủ” theo.
- Tốc độ của cú hắt hơi: Một cú hắt hơi có thể đẩy không khí và các giọt bắn ra ngoài với tốc độ lên tới 160 km/h.
- Trái tim có ngừng đập không? Câu trả lời là không. Hắt hơi có thể làm thay đổi áp suất trong ngực, khiến nhịp tim thay đổi đôi chút nhưng tim bạn vẫn đập bình thường.
Kết luận
Hắt hơi khi nhìn vào ánh sáng mạnh là một ví dụ tuyệt vời về sự kỳ diệu và đôi khi là “vụng về” của quá trình tiến hóa. Đó là minh chứng cho thấy các hệ thống trong cơ thể chúng ta có mối liên kết chặt chẽ đến mức đôi khi chúng tự làm khó nhau.
Lần tới, nếu bạn thấy ai đó hắt hơi khi bước ra nắng, hãy mỉm cười và biết rằng bộ não của họ chỉ đang thực hiện một “phản xạ ACHOO” vô hại mà thôi!